Belgrad, Damat Ali Paşa Türbesi

Ayverdi 3/23; Ömer Feridun 1914, Özcan 2010, Recepoğlu 2004: 78-79, Remzi 1332 Petrovaradin Muharebesi’nde Osmanlı ordusunu komuta eden Sadrâzam Damat Ali Paşa, 5 Ağustos 1716’da şehit düşmüş, cenazesi Belgrad Kalesi’ne getirilerek Sultan Süleyman Câmii’nin hazîresine defnedilmiştir. 1739’da Belgrad’ın geri alınmasının akabinde kabrinin üstüne bugünkü türbe, H.1154 / M.1741-42’de inşâ edilmiştir. Belgrad’ın Avusturyalılar tarafından üçüncü işgalinde (1789-1791) türbe tahrip edilmiş, sanduka açılmış, Damat Ali Paşa’nın kemikleri zafer nişanesi olarak Viyana’ya götürülmüştür. Türbenin inşâ kitâbesi, Avusturyalı Komutan Come Foraya tarafından ganimet olarak Soborsin’de bulunan malikânesine götürülmüş, 1840 yılında da Macar Millî Müzesi’ne hediye edilmiştir. 1958’de Sırbistan ile Macaristan arasındaki kültür varlıklarının geri iadesi antlaşması çerçevesinde kitâbe Belgrad’a geri getirilmiştir. Günümüzde giriş kapısının üstündeki kitâbelik kısmında 1938’de konulan tâmir kitâbesi bulunmaktadır. Türbenin inşâ kitâbesi şöyledir: Hakk Mustafa ağamızın ikbâlini etsin füzûn Her kâr-ı hayrında ânı kılsın muvaffak dâimâ Sadr-ı şehîdin azzeyle çünkî mühürdârı idi Bu kabre defnedip onu etmiş isbât-ı vefâ Şimdi Belgrad’a gelip devletle deftardâr olur Nân ve nîmetin Hakk’dan bilip bu türbeyi etti binâ Bu mısra ile söyledi târihi bünyâdın Emîn Sad cihâd ile bu türbeyi yaptı şemmi Mustafa Sene 1154 Avusturya işgâlinde (1789-1791) türbe, Cizvit tarikatına verilerek kiliseye çevrilmiş, iç duvarları istavroz ve aziz resimleriyle boyanmıştır. Belgrad’ın Türkler tarafından üçüncü kez geri alınmasının ardından Şehzâde Yusuf İzzettin Efendi’nin Belgrad’ı ziyâreti sırasında türbe onarılmış, sanduka konularak tekrar eski hâline getirilmiştir. 1916’da türbeyi inceleyen Remzi Bey şu bilgileri 708 KİLİSEYE ÇEVRİLEN TÜRK ESERLERİII. CİLT aktarmaktadır: “Bu türbe o kadar fena bir halde idi ki penceresinden içeri bakılamaz idi. Eski püskü, abur cubur şeylerle kubbe ve duvarları haç ve Hristiyanların zaimince kanatlı melek tasviri ile menkûş bulunuyordu. Merhum Şehzade Yusuf İzzeddin Efendi’nin Belgrad’ı ziyâreti münasebetiyle türbeyi tâmir ettirmiş ise keza Balkan harbi zamanında Sırplılar yeniden sandukasını kaldırıp eski hale erca’ etmiş idiler. Harb-i mezkûru müteakip, türbe daha bir defa tâmir ve tedhir edilmiş ise de harb hazr münasebetiyle türbe -i mezkûrenin kubbesine mermi isabet edip kubbe ve kapısı rahnedâr olmuş ve duvarlarında her taraftan bereler açılmıştır. Avusturyalılar burayı zabt ettikleri anda ilk işleri asar-ı atikayı toplamak ve muhafaza etmek oldu. Türbe tâmirine mîmar ihtiyat-ı mülazım (Karl Pani) Efendi memur olmuştur. Mevmi ile Budapeşte’de Sanayii Nefise Müzehânesi müdürü sânisi ve muhafızıdır. Türbenin şekli aslîsini tamamen muhafaza etmek için duvarlarının murabbâ taşlarının her birine numara vaz’ ederek bu suretle ve kemal-i itinâ ile tâmir ve tecdidine gayret ediyor.” Balkan Savaşlarında türbe, bu kez de Sırplar tarafından kiliseye çevrilmiştir. Birinci Dünya Savaşı’nda Avusturyalıların bombardımanında türbenin kubbesi yıkılmış, onarım sırasında Belgrad Vâlisi Kara Mustafa Paşa’nın H.1217 (M.1802-03) târihli tâmir kitâbesi bulunmuştur. 1938’de kapsamlı onarım geçiren türbenin giriş kapısının üzerine, Sırpça ve Türkçe mermer bir kitâbe konulmuştur. Günümüzde oldukça silik hâldeki, bu kitâbenin metni şöyledir: “1716 sene-i milâdîsinde Petrovaradin Muharebesi’nde şehîden vefat eden Mora Fâtihi Damat Ali Paşa’nın ve türbesinde medfûn Tepedelenli Selim ve Hasan Paşaların ruhlarına fâtihâ 1938” 2001’de Türk Büyükelçiliği tarafından onarılan türbe, son olarak 2017’de TİKA tarafından kapsamlı şekilde restore edilmiştir. Kesme taştan, altıgen planlı, kurşun örtülü kubbeli mütevazı bir yapı olarak inşâ edilen Damat Ali Paşa Türbesi belli zamanlarda ziyârete açıktır. Silahtar ve Mora’nın İkinci Fatihi unvanlarına sahip 35 yaşında şeh