Serez, Eski Câmi

Ayverdi 4/292-293, Bıçakçı 2003: 346-347, Lowry 2008: 10-11, Mevsim 2013: 62, Serezli 2012: 1/169-186 Serez’de Çandarlı Halil Hayrettin Paşa’nın 1385’te yaptırdığı Eski Câmi, Osmanlı mimarîsinin erken dönem örneklerindendi. Eser, Cuma Câmii, Câmi-i Kebir ve Kurşunlu Câmi olarak da biliniyordu. Câmi; Serez’in merkezinde yanındaki bedesten, kütüphâne, şadırvan ve diğer binâlarla birlikte bir külliye şeklindeydi. 1720’deki büyük yangında câmi hasar görmüş, 1836’da II. Mahmut tarafından yenilenmiştir. 07.06.1291 (21.07.1874) tarihli vakıf kaydı bulunmaktadır. Evliyâ Çelebi, câmiyi kurşun kubbeli ve mevzun minâreli diye tarif edip Arapça kitâbesini bildirir. Eski Câmi, Balkan Savaşları sırasında bölgeyi işgal eden Bulgarlar tarafından ikinci minâresi de yıktırılarak kiliseye çevrilmiştir. 6 Şubat 1913’te Serez’e gelen Arkeolog Bogdan Filov, câminin kiliseye çevrildiğini belirterek günü şöyle anlatır: “Sabah buraya geldik ve vâlinin huzuruna çıktık, destek sözü verdi. Öğleden sonra Papaz Evgeniy’in yanına gittik ve şimdilerde Aziz Boris Kilisesi’ne dönüştürülen başlıca Eski Câmi’nin Türk kütüphanesini göstermesini istedik. Bunu yarına erteledik çünkü artık geç olmuştu. Bu câmideki halıların çoğunun özel kişilerce yağmalandığını öğrendik. Papaz Evgeniy’in topladığı çoğu eski ve yıpranmış 14 halıdan 8’ini Pançev müze için almış.” Serez Eski Câmi, 1937’de iş merkezi yapılması amacıyla yıktırılmıştır. Câmi, günümüzdeki bedestenin kuzeydoğusundaki meydanda yer alıyordu.