Kili, Sultan II. Bayezid Câmii

Evliyâ Çelebi 5/302, Krasnozhon 2018: 240-241, Sapozhnykov 2020: 13 II. Bayezid döneminde (1484) Osmanlı hâkimiyetine giren Kili Kalesi, Karadeniz ve Balkanlar’ı Baltık’a bağlayan, ticarî öneme sahip yol üzerinde yer alıyordu. Kaleyi ziyâret eden Evliyâ Çelebi, kale içinde Sultan Bayezid-i Velî Câmii ile yedi mescidin bulunduğunu bildirmektedir. 1770 târihli harita ve bu haritadaki notlarda; kale içindeki II. Bayezid Câmii’nin 18 x 18 m ölçülerinde olduğu, kubbe yüksekliğinin 15 m, minâre yüksekliğinin ise 21 m olduğu kaydedilmiştir. 1794 târihli başka bir haritada da kalenin merkezinde, minâresiyle birlikte kare planlı olarak gösterilmiştir. Haritada, câminin kıble yönünde Hacı Salih Hamamı da görülmektedir. 1806’daki Rus işgalinden sonra Osmanlı eserlerinin tahrip edildiği Kili’de, kaledeki bu câmi kiliseye dönüştürülmüştür. Besarabya Metropolitliği’nin 15 Nisan 1810 târihli bir raporunda, Kili Kalesi’ndeki câminin Hz. Meryem’e adanarak Rus Patrikhânesi’ne bağlı bir Ortodoks kilisesine dönüştürülmesine izin verildiği kaydedilmiştir. 1810’dan 1823’e kadar özgün mimarîsi değiştirilmeden kilise olarak kullanılan câmi, bu târihte hazırlanan dönüştürme projesine göre restore edilerek mimarîsi değiştirilmiştir. 1823-1825 yıllarındaki bu onarım için hazırlanan plan ve cephe çizimleri sayesinde, câminin özgün hâlini ve yapılan değişiklikleri anlayabiliyoruz. Bu çizimlere göre câminin, Atina Fethiye Câmii, Navarin ve Anabolu Sultan Ahmed Câmileri gibi selâtin câmilerde çok görülen dört ayaklı merkezî kubbeli plan tipinde inşâ edildiği anlaşılmaktadır. Tek şerefeli minârenin tipik olarak kuzeybatı köşede yer aldığı câmide, kuzey cephe boyunca ahşap direkli son cemaat yeri çizimde görülmektedir. Harim kapısının yanındaki merdivenden, câmide mahfil bulunduğu anlaşılmaktadır. Mihrap da cepheden dışa taşırılmıştır. Hazırlanan bu projeye göre; son cemaat yeri kaldırılıp, câminin kuzey, güney ve batı cephelerine üçgen alınlıklı, dörder sütunceli tak eklenmiş, çatı köşe kubbeleri içine alacak şekilde yekpare hâle getirilmiş, pencere formları değiştirilmiş, kubbenin üstüne ikinci çatı eklenmiştir. Doğu cepheye yarım daire biçi* Sultan Bayezid Câmii’yle ilgili tesbit edebildiğimiz en eski belgenin târihi 29.07.1079 / 02.01.1669’dur. Osmanlı arşivlerinde, câmide imam, hatib, müezzin ve serzâkir vazifelendirilmesiyle ilgili yirmiden fazla vesika yer almaktadır.