Kili, Çarşı Câmii

Evliyâ Çelebi 5/303, Sapozhnykov 2020: 10 Evliyâ Çelebi, Kili Kalesi’nin varoşundaki 11 mahallede, 17 câmi bulunduğunu kaydetmiştir. Bu câmilerden çarşı içindeki câminin kalabalık cemaate sahip, gayet mâmur ve şirin, sade yapılı güzel bir câmi olarak bildirip bânîsi hakkında bilgi vermemiştir. Seyyâh, Melek Ahmet Paşa ile birlikte cumâ namazını bu câmide kılmaya giderken, kaledeki bütün askerlerin gülbâng-ı Muhammedî çekerek top atışı yaptığını bildirmiştir. Kili’deki Türk hâkimiyetinin sona ermesinin ardından Çarşı Câmii’nin akıbeti, kaledeki Bayezid -i Velî Câmii ile aynı olmuştur. 5 Şubat 1813 tarihli bir raporda, ahali tarafından Kili’de kale hâricindeki mahallelerdeki üç câmiden çarşının merkezindeki câminin kiliseye dönüştürülmesi, metropolitlikten talep edilmiştir. Metropolitliğin verdiği izin sonrasında Çarşı Câmii, 1 Ekim 1813’te Başrahip Fiodor Maleavinskii tarafından kutsanarak Rus Patrikhânesi’ne bağlı bir Ortodoks kilisesine dönüştürülmüştür. Çarşı Câmii, 33 yıl kilise olarak kullanıldıktan sonra yıktırılarak 1846’da yerine Pokrovski Kilisesi inşâ edilmiştir. Solovyova Sokağı ile Chernovytsʹka sokaklarının kesişiminde yer alan yeni kilise de kıble yönündedir. Osmanlı arşivlerinde Kili çarşısında Hacı Mahmud Ağa (1117/1705) ile Gedik Ahmed Ağa’nın (1174/1761) yaptırdığı câmilere imam ve hatib vazifelendirmeleriyle ilgili 18. yüzyıla ait vesikalar mevcuttur. Kiliseye dönüştürülen câminin hangisi olduğunu bilmiyoruz.