İştip, Hüsameddin Paşa Câmii

Ayverdi 3/48, Evliyâ Çelebi 6/136, Eyice 1998, Kiel 1975, Kuş vd. 2007: 137, Pavlov-Petkova 2008: 122-125 İştip şehir merkezinde, Meydin (Muhyiddin) Baba Mahallesi’nde yer alan Hüsâmeddin Paşa Câmii’nin inşâ târihi tam olarak bilinmemektedir. Eserin bânîsi, Mora Fâtihi olarak bilinen Hüsâmettin Paşa’dır. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde, İştip Hüsam Paşa Câmii Vakfı adıyla 13.06.1269 (24.03.1853) târihli vakıf kaydı bulunmaktadır (VGMA 171-238-1881). Evliyâ Çelebi, 1072’de (1661-62) uğradığı İştip’teki câmiler arasında bu eserden, “bir tepe başında kurşunlu ve kârgir minâreli sanatlı bir câmidir” diyerek kısaca bahsetmektedir. Tek kubbeyle örtülü, dıştan 12,40 x 12,40 metre ölçülerinde kare planlı harim ile üç bölümlü son cemaat yerinden oluşmaktadır. Minâre ise kuzeybatı köşede yer almaktadır. Yapının kıble cephesi mihrapla birlikte beş köşeli ve dışa taşkın şekilde inşâ edilmiştir. Bu özellikleriyle câminin 15. yüzyılda inşâ edilmiş olması muhtemeldir. Câmi, düzenli bir teknikle muntazam kesme taşlardan yapılmıştır. Eserin girişinde dört sütunla taşınan, üç bölümlü ve sivri kemerli bir son cemaat yeri vardır. Son cemaat yerinde, kıble yönüne göre kot farkı olduğundan yüksekte kalmıştır. Buraya, tam ortada iki taraflı yedişer basamaklı merdivenle çıkılmaktadır. Son cemaat yerinin sağında bulunan ve düzgün kesme taştan inşâ edildiği anlaşılan minârenin sadece çok cepheli kürsüsü ile pabuç kısımları ayakta kalmıştır. Câmide, 2 Ağustos 1973’te Makedonların kutladığı "Mukaddes Kurtuluş" (Türklerden Kurtuluş Bayramı) âyini yapılmaya başlanmış; eserin minâresi yıktırılarak kiliseye çevrilmiştir. Doğu Makedonya Müftülüğü’nün, arşiv belgeleriyle adlî makamlara başvurması sonucunda uzun yıllar süren mahkeme sürecinin ardından, Makedonlarca kilise olarak kullanılan târihî câmi, 2006 yılında Doğu Makedonya Müftülüğü'ne iade edilmiştir.