İsmail, Mehmed Ağa Câmii

Ersoy 2000, Evliyâ Çelebi 5/154-155, Tütüncü-Krasnozhon 2019: 146-157, Zharykov 1983: 3/268, Yılmaz 2020a Yıldırım Bayezid döneminde, 1484 yılında alınan Tuna Nehri üzerindeki İsmail Kalesi, 1770 yılından itibaren Osmanlılarla Ruslar arasında el değiştirmiş, 1790’da Rus birlikleri ve Ukrayna Kazakları tarafından alınmış ve son olarak 1812 yılındaki Bükreş Antlaşması ile de Ruslara geçmiştir. Evliyâ Çelebi, kentin İsmail Kaptan tarafından fethedildiği için bu isimle anıldığını ve kentte bulunan üç Müslüman mahallesindeki hanların ve câmilerin varlığından söz eder. Bugün tamamen ortadan kalkmış olan İsmail Kalesi’nin, o dönemde, dört kapısının olduğu ve kale içinde de mezarlıklar ile çeşitli askerî yapı, câmi, hamam gibi binâların bulunduğu, 1790 târihli kale planlarından anlaşılmaktadır. Kentin günümüze ulaşabilen tek Türk yapısı olan câmi, Tuna Nehri’nin kıyısında yer almaktadır. Habeşî Mehmed Ağa’nın bânîsi olduğu eser, 1810 yılında Ruslar tarafından Ortodoks kilisesine çevrilmiştir. Bu dönüştürme sırasında kubbe dıştan dilimli çatı hâline getirilmiş ve çatının tepe noktasına (muhtemelen işlevi olmayan) bir aydınlık feneri ilâve edilmiştir. Doğu cephedeki kapı açıklığına bir mekân eklenmiş, son cemaat yerinin kubbe ve tonozları da tek bir çatı altına alınmıştır. Bu dönüştürme sonrasında, dıştan bakıldığında klasik Osmanlı kubbe görünümü yok edilmiştir. 1971-73 yılları arasında gerçekleştirilen onarımdan sonra, 9 Mayıs 1973’te düzenlenen törenle müzeye çevrilmiştir. Bu onarımda doğu cepheye eklenen mekân ve mekânın önündeki mermer sütunlar kaldırılmış, son cemaat yeri ile bazı pencereler örülerek kapatılmıştır. Câmi; kare planlı, üzeri kubbeyle örtülü kübik harim ile kuzeyindeki üç bölümlü son cemaat yerinden oluşur. Orijinal durumuyla günümüze gelebilen câmi, düzgün kesme taşla inşâ edilmiş