Gümülcine, Eski Câmi

Ayverdi 4/235-236, Bıçakçı 2003: 139-142, Evliyâ Çelebi 8/84, İsmail 2010: 68-72, Kiel 1971a: 421 Eski Câmi, Gümülcine’de eski adı Câmii Atik Mahallesi olan bölgede, günümüzdeki Gravias Sokağı’nda bulunmaktadır. Şehrin fethinden sonra inşâ edilen câminin yapım târihi bilinmemektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde, Gümülcine Câmii Atik Vakfı’nın H 10/08/1184 (M 29/11/1770) tarihli vakfiyesi bulunmaktadır. Eser, 1678, 1853 ve 1920 târihlerinde onarılmıştır. Evliyâ Çelebi, câminin çarşı ortasında olup cemaatinin kalabalık olduğunu söylemektedir. Seyyah, eserin onarım kitâbesini şöyle bildirmektedir: Rüzgâr ile bozulup câmiin Kim binâsı köhneleşmişti tamam Dedi tecdidi Sipâhi târihin Câmiin kalbi aceb rûşen makâm Sene 1088 [1678] Evliyâ Çelebi’nin bildirdiği bu kitâbe, câminin orta kapısında muhafaza edilmektedir. Eski Câmi’nin ilk hâli; kare planlı, kubbeyle örtülü, kiremitli küçük bir yapıdır. 1853 yılında, Sultan Abdülmecid döneminde câmiye esas yapının iki misli büyüklüğünde, kiremit çatılı, iki katlı bir ek yapılmış ve câmi bugünkü hâlini almıştır. 1912’de şehri işgal eden Bulgarlar, Eski Câmi’nin tek şerefeli minâresini şerefesine kadar yıkmış ve câmiyi kiliseye çevirmişlerdir. Câminin batı tarafındaki kitâbeyi kırmışlar, doğu tarafındaki hazîrede bulunan Sultan IV. Murat’ın torunu Şehzâde Mehmet’e ait, üzeri kurşun kaplı zarif kubbeli türbeyi de yıktırmışlardır. Daha da ileri giderek mezarları kazıp kemikleri toplayarak Sofya’ya Bulgar Kralı Ferdinand’a göndermişlerdir. Bölge Fransız yönetimine (1919-1920) geçtiğinde, Türk azınlığın ileri gelenlerinin başvurusu üzerine eser tekrar kendilerine iade edilmiş ve yeniden câmiye çevrilmiştir. Câminin mevcut iki şerefeli minâresi de, o dönemde inşâ edilmiştir. Bakımlı ve iyi durumdaki Eski Câmi, günümüzde de ibâdete açıktır.