Eski Zağra, Hamza Bey Câmii

Ayverdi 4/137-138, Evliyâ Çelebi 3/493, Eyice 1997, Hüseyin Râci 1326: 93, Kiel 1974: 636-642, Koyuncu 2006: 236, Yılmaz 2020b: 218-219 Bulgaristan'daki Türk şehirlerinin en büyüklerinden olan Eski Zağra, XIV. yüzyılın ortalarından 1877-1878'e kadar Rumeli'deki önemli bir merkez olma durumunu korumuştu. Evliyâ Çelebi'nin 1652’de burayı ziyâretinde mevcut on yedi câmi ve mescitten bugün ayakta kalabilen tek ibâdet yeri, şehrin merkezinde bulunan Hamza Bey Câmii'dir. Câmi-i Atik veya Eski Câmi de denilen bu eser, Evliyâ Çelebi tarafından kalabalık cemaate sahip büyük bir ibâdet yeri olarak tarif edilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde câmiye ait 12 ayrı kayıt bulunmaktadır. Hamza Bey Câmii, üç bölümlü son cemaat yerini takip eden kareye yakın (19,32 x 20,50 m) bir harime sahiptir. Bu mekânın üstünü örten 17,50 m çapında yüksek kasnaklı kubbesiyle mâbet, Osmanlı dönemi câmileri arasında kubbe büyüklüğü bakımından özel bir yere sahiptir. Rumeli'deki minârelerin çoğu gibi ince ve uzun gövdeli olan minâresi esas beden duvarı ile son cemaat yeri köşesi üstünde yükselir. Merdiveni buradaki duvar kalınlığı içindedir. Büyük kubbenin kareden kasnağa geçişi geniş çaplı tromplarla sağlanmıştır. 93 Harbi sırasında minâresi Bulgarlar tarafından yıkılan Hamza Bey Câmii, münhedim minâresi üzerine haç asılarak bir ara kilise olarak kullanıldı ise de Hüseyin Râci Efendi’nin ifadesi ile bir âyin esnasında papazın çarpılıp füc’eten fevt olması üzerine terk edildi. Daha sonra silah ve mühimmat deposu olarak kullanılan Hamza Bey Câmii, Bâbıâli’nin baskısı sonucu 21 Nisan 1881’de İslâm cemaatine iade edildi. Uzun yıllar kapalı kalan câmi bir süre meyhâne olarak kullanılmış, şehirdeki tek câmi olmasına rağmen bir türlü ibâdete açılmamıştı. Günümüzde câminin Dinlerarası Müze olarak onarılması gündemdedir. * Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde 12 ayrı kayıt bulunmaktadır.