Erzincan, Mama Hâtun Câmii

Binark 1995b: 1/266-267, Denknalbant 2003, Karpuz vd. 2012: 1/295-300, Sezer 2014 1915’te Ermenilerin Rus himâyesinde mezâlim yaptıkları yerlerden birisi, Erzurum’un Tercan kazâsıdır. Rus işgaline uğrayan bu bölge, daha sonra Osmanlı askerleri tarafından Ruslardan geri alınmıştır. Osmanlı Devleti, Tercan ve çevresine hâkim olduktan sonra, Ermenilerin yaptıkları mezâlimin boyutunu görmek için bir komisyon heyeti kurmuş ve bu heyet, 6-14 Haziran 1916 târihleri arasında mezâlime uğrayan yerleri gezerek soruşturmayı yürütmüştür. Heyet, 10 Haziran 1916 târihinde Tercan’ın merkez kasabası Mama Hâtun’a gelmiştir. Kasaba, Rus komutanlarının gözleri önünde zarar görmüştür. Kasabadaki iki yüz seksen evden ancak altmış dördü ayakta kalmıştır. Mama Hâtun Câmii’nin minberi yıkılmış ve câmi kiliseye çevrilmiştir. Ruslar, câmiye büyük harflerle ve kırmızı mürekkeple Rusça “Bir mart muzafferiyeti nişâniyesi olmak üzere kiliseye tahvil olunmuştur” yazmışlardır. Mama Hâtun’un mezarı da kısmen yıkılmış hatta define bulmak amacıyla mezarın taş döşemesi sökülmüştür. Buradaki halkın malları gasp edilmiş, kadın ve kızlara tecavüz edilmiştir. Tercan, tekrar Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetine girdikten sonra, ilk önce Tercan’da görev yapan yerel yetkililer geri döndürülmüş, halkın yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarının karşılanması için 500 lira tahsisat ayrılmıştır. Kiliseye çevrilen Mama Hâtun Câmii tâmir edilip tekrar câmi olarak ibâdete açılmış, Ermeniler tarafından çalınan halılarının yerine yenileri konmuştur. Kümbet, kervansaray, hamam ve câmiden oluşan Mama Hâtun Külliyesi, Erzurum ve çevresinde hüküm süren Saltuklu Beyliği'nin başına 587'de (1191) geçen 2. İzzeddin Saltuk'un kızı Mama Hâtun tarafından Erzurum- Erzincan kervan yolu üzerinde Tercan'da (eski adı Mama Hâtun) yaptırılmıştır. Dilimli bir gövde ve külaha sahip Mama Hâtun Kümbeti, onu kuşatan yuvarlak çevre duvarı ile birlikte Anadolu'da başka örneğine rastlanmayan bir plan şeması ve mimarî özelliğe sahiptir. Külliye yapıları arasında kiliseye çevrilen câmi tamamıyla değişikliğe uğramış ve yerine yeni bir câmi inşâ edilmiştir.