Budin, Toygun Paşa Câmii

Ayverdi 1/96, Evliyâ Çelebi 6/319, Gyözö 1976: 26, Mehmed Süreyya 1996: 5/1638, Sudár 2014: 217-219, Yılmaz (2014a) s.210 1553-1558 yılları arasında Budin Beylerbeyi olan Toygun Paşa, daha sonra kendi adıyla anılacak olan mahallede câmi inşâsına başlamış, vefâtından sonra oğlu Ahmet Bey eseri tamamlamıştır. Eser, Budin’de boyutları ve planı bulunabilen tek câmidir. VGMA’da, 1197 numaralı Rumeli Mahlût Defteri’nin 141. sayfasında Budin'de merhûm Toygun Paşa Câmii ibâresiyle 17 Cemâziyelevvel 1000 (1 Mart 1592) târihli hurûfat kaydı bulunmaktadır. Evliyâ Çelebi, şehirdeki Büyük Varoş’un kurşunlu ve kubbeli dört câmisinden biri olarak söz eder. Budin’in kaybedilmesi sırasında muhasara bataryalarının bu câmiden ileriye yerleştirilmiş olması sebebiyle câmi sağlam kalmıştır. Osmanlıların bölgeden çekilmesinden sonra eser, Kapuçin tarikatı rahiplerine verilmiş ve 1687 yılında kiliseye çevrilmiştir. 83 yıl kilise olarak ayakta kalan câmi, 1770 yılında yıktırılmıştır. Câminin duvar kalıntılarının üzerine bugünkü Kapuçin Kilisesi (St. Elizabet Kapucinus Templom) inşâ edilmiştir. Kilise, günümüzde Fő Caddesi 32 numarada yer almaktadır. Kilisede 1930’larda yapılan onarımda câmiden kalan parçalar meydana çıkartılmıştır. Câminin kıble duvarının batı kanadındaki pencereler, mermer söveler, topuzlu parmaklıklar, mihrap ve mihrap üstü pencere açıkça seçilmektedir. 1976 yılında kiliseyi inceleyen Mimar Ekrem Hakkı Ayverdi, yapının rölövesini çizmiş ve restitüsyon önerisi hazırlamıştır. Buna göre; câmi, 120 cm duvar kalınlığına sahip, kesme taştan inşâ edilmiş, kare planlı ve tek kubbeli harim ile beş bölümlü bir son cemaat yerine sahip tipik bir klasik dönem Türk câmisidir. Üsküdar Mihrimah Sultan Câmii, İstanbul Bali Paşa Câmii ve Fındıklı Molla Çelebi Câmii, klasik dönemde inşâ edilen beş bölümlü son cemaat yerine sahip câmilerin benzer örnekleridir.